LAVIETNGA - NGUỒN GỐC TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ

NGUỒN GỐC TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ

Tác giả: Francis Fukuyama

"Đầy tham vọng, uyên bác và hùng hồn - đây quả là thành tựu quan trọng đến từ một trong các tác giả hàng đầu của thời đại chúng ta." - Michael Lind (The New York Times Book Review)

Ngày nay, chúng ta thấy rằng các thể chế chính trị: Nhà nước, Pháp quyền, Chính phủ có trách nhiệm giải trình là những điều hiển nhiên. Nhưng những thể chế này đã gắn liền với con người như thế nào từ buổi sơ khai? Tìm kiếm được câu trả lời cũng chính là để hiểu được chính chúng ta.

Cuốn sách trình bày nguồn gốc và sự phát triển của các thể chế trên một cách đầy ấn tượng và uyên bác. Tôi đặc biệt bị thuyết phục với việc tác giả bắt đầu từ các phân tích về bản chất sinh học tự nhiên của loài người, mang đến một sợi dây kết nối từ khoa học tự nhiên dẫn đến các hành vi trong khoa học xã hội, mang đến cho người đọc một sự hiểu biết nhất quán xuyên suốt.

Nền tảng sinh học tự nhiên của chính trị

Phần mở đầu được viết cực kì cuốn hút và ấn tượng. Tác giả phân tích rằng có 4 đặc điểm tự nhiên là nền tảng cho sự phát triển chính trị của con người:

Tính xã hội
Khả năng trừu tượng hóa và lý thuyết hóa
Nguyên tắc tuân thủ
Nhu cầu được công nhận

Hãy tóm tắt ý chính của từng đặc điểm:

Tính xã hội

Tất cả các kiến thức về trạng thái tự nhiên theo sinh học và nhân học hiện đại đều ủng hộ lập luận: các loại linh trưởng tiền thân của loại người đã phát triển các kĩ năng xã hội, bộ não được định sẵn các tính năng thúc đẩy nhiều hình thức hợp tác xã hội. Hai nguồn gốc tự nhiên của hành vi hợp tác là: chọn lọc huyết thống (1) và lòng vị tha tương hỗ (2).

Liên quan đến ý thứ nhất (1): điều cốt yếu trong tiến hóa sinh học là sự sống sót của bộ gen của loài sinh vật đó; điều này được nhà sinh học William Hamilton hệ thống hóa thành nguyên tắc chọn lọc huyết thống, cho rằng các cá nhân của bất kì loài sinh sản hữu tính nào sẽ cư xử một cách vị tha với họ hàng, tỉ lệ thuận với số lượng gen chung. Vì vậy, cha mẹ và con cái, anh chị em ruột, có chung 50% số gen với nhau sẽ cư xử vị tha với nhau hơn so với người ngoài.
Ý thứ 2 liên quan đến khả năng hợp tác với những người khác bộ gen hơn, gọi là lòng vị tha tương hỗ, được tìm thấy ở nhiều loài động vật. Dạng hợp tác này ban đầu vì lợi ích cá nhân, nhưng theo thời gian một dạng thức đạo đức được phát triển dựa trên sự hợp tác đã từng diễn ra trước đó, dựa trên những người tỏ ra trung thực và tin cậy.

Khác với những giải thích của một số nhà triết học trước đó cho rằng bản chất con người là những cá thể cô lập, thì tác giả cho rằng liên kết xã hội với các nhóm dựa trên huyết thống là hành vi tồn tại từ trước khi loài người hiện đại xuất hiện. Năng lực xã hội của con người là thứ gắn liền với bản chất con người, đã được mã hóa di truyền và xuất hiện tức thì khi các cá nhân tương tác với nhau, không phải là thứ mà chúng ta học được. Năng lực thiên bẩm này tuy có thể bị lấn át bởi các thể chế mới khuyến khích các loại hành vi khác (ví dụ khuyến khích lựa chọn người có năng lực hơn là người thân), nhưng nó là hình thái xã hội mà con người luôn lần tìm về khi các thể chế khác sụp đổ.

Khả năng trừu tượng hóa và lý thuyết hóa

Bộ gen của người và tinh tinh trung nhau khoảng 99%. Nhưng 1% khác biệt đã đem lại cho con người ngôn ngữ, tôn giáo, tư duy trừu tượng và những thứ tương tự. Sự phát triển của ngôn ngữ không chỉ giúp loài người phối hợp hành động trong thời gian ngắn, mà còn mở ra khả năng trừu tượng và lý thuyết hóa. Từ ngữ có thể ám chỉ các vật thể cụ thể (con chó, cái cây....) và các khái niệm trừu tượng chỉ các thế lực vô hình (thần Zeus, gravity,...). Kết hợp 2 thứ lại với nhau thì tạo ra các mô hình tư duy. Khả năng tạo ra các mô hình tư duy và gán các thế lực trừu tượng vô hình cho quan hệ nhân quả dẫn đến sự ra đời của tôn giáo.

Trong lịch sử, bản chất là tôn giáo đóng vai trò gắn kết xã hội trên quy mô lớn, để giải quyết các vấn đề tập thể. Tôn giáo đã giúp con người vượt qua được các xã hội cấp bầy đàn, để tiến lên các cấp độ xã hội cao hơn. (Dù rằng hiện nay, chúng ta đang thấy tôn giáo là nguyên nhân của rất nhiều xung đột và bạo lực)

Nguyên tắc tuân thủ

Việc con người tuân thủ nguyên tắc là quá trình trước hết dựa trên cảm xúc, thay vì duy lý. Não bộ của con người phát triển một số phản ứng cảm xúc nhất định tương đương với các cơ chế tự động thúc đẩy hành vi xã hội. Ví dụ, lòng biết ơn đối với sự tử tế của một ngươi xa lạ, hay sự tức giận với hành vi xấu vô cớ. Như vậy, hành động thường là sản phẩm của cảm xúc hơn là lý trí. Những phản ứng cảm xúc khiến con người trở thành biết tuân thủ và có quy tắc. Các năng lực tuân thủ đều có tính di truyền, còn các nội dung cụ thể của quy tắc thường được xác định theo văn hóa. Chính bản chất của nguyển tắc tuân thủ này đặt nền móng vững chắc cho việc hình thành tư tưởng về pháp quyền.

Nhu cầu được công nhận

Mong muốn được công nhận cũng có nguồn gốc sinh học. Mong muốn tìm kiếm sự công nhận đã được mã hóa di truyền cho nhiều loài động vật và có liên quan đến những thay đổi sinh hóa trong não bộ của những cá nhân tham gia tranh giành địa vị. Khi thành công trong việc đạt được địa vị cao, mức độ serotorin-chất dẫn truyền thần kinh quan trọng- sẽ tăng lên.

Ngày nay, ở góc độ tập thể, mọi người có nhu cầu được công nhận "bản sắc chính trị", mọi người đấu tranh không chỉ vì lợi ích cá nhân, mà còn vì lợi ích cộng đồng mình. Sự công nhận trở thành cơ sở của tính chính danh, và tính chính danh cho phép thực thi uy quyền chính trị. Ví dụ, trong xã hội phong kiến Trung Quốc, tính chính danh của Hoàng đế là gọi là Thiên Mệnh; trong các xã hội đương đại, tính chính danh hình thành qua các cuộc bầu cử dân chủ và sự tôn trọng pháp quyền.

Các hình thức xã hội thời kì tiền nhà nước

Cấp độ gia đình và bầy đàn: ra đời với sự phát triển của nông nghiệp khoảng 9000 năm trước, tổ chức xã hội dựa vào mối quan hệ thân tộc, cấp độ này rất bình đẳng.
Cấp độ bộ lạc: nông nghiệp phát triển hơn khiến mật độ dân số tăng nhanh, con người phải tương tác với nhau trên quy mô lớn hơn, nên hình thức xã hội cấp độ bộ lạc cao hơn ra đời, nhưng vẫn dựa trên nguyên tắc là có chung dòng dõi. Trong xã hội này, chính niềm tin vào quyền năng của tổ tiên đã khuất khiến (thờ cúng tổ tiên chung) giúp cho bộ lạc gắn kết với nhau, chứ không phải bản năng sinh học. Cấp độ này cũng khá bình đẳng.

Nhà nước nguyên sơ

Xã hội cấp Nhà nước là hình thức phát triển nối tiếp của xã hội bộ lạc. Đặc trưng của xã hội cấp Nhà nước là:

Sở hữu quyền lực tập trung
Nguồn thẩm quyền được hỗ trợ bởi sự độc quyền sử dụng các phương tiện cưỡng chế hợp pháp, dười hình thức quân đội hoặc cảnh sát
Thẩm quyền của nhà nước mang tính lãnh thổ, thay vì dựa trên thân tộc
Có sự phân tầng và bất bình đẳng lớn hơn nhiều so với xã hội bộ lạc
Nhà nước được hợp thức hóa bằng các hình thức tín ngưỡng tôn giáo phức tạp hơn rất nhiều so với xã hội bộ lạc

Với sự ra đời của Nhà nước, con người thoát khỏi mối quan hệ thân tộc và đi vào lãnh địa phát triển chính trị chuẩn mực.

Theo lý luận của tác giả, có 4 yếu tố cơ bản tạo nên sự hình thành Nhà nước nguyên sơ:

Dư thừa tài nguyên đủ để tạo ra thặng dư
Quy mô xã hội phải đủ lớn cho phép xuất hiện phân công lao động sơ khai và nhóm tinh hoa
Dân số bị giới hạn bởi địa lý
Bộ lạc vì lý do nào đó (sự đe dọa, sức lôi cuốn của uy quyền, ...) dẫn đến động cơ từ bỏ tự do cho uy quyền của Nhà nước

Xây dựng Nhà nước, Pháp quyền và Chính phủ có trách nhiệm giải trình

Trong nền chính trị hiện đại ngày nay, chúng ta thấy rằng các thể chế chính trị sau là hiển nhiên:

Nhà nước
Pháp quyền
Chính phủ có trách nhiệm giải trình

Lịch sử xây dựng nhà nước, nguồn gốc của pháp quyền và sự trỗi dậy của trách nhiệm giải trình chính trị được tác giả tập trung mô tả và phân tích trên 4 khu vực: Trung Quốc, Ấn Độ, khu vực Ả Rập, Châu Âu.

Trung Quốc là nền văn minh đầu tiên trên thế giới tạo ra nhà nước hiện đại. Nhiều thành tố của một nhà nước hiện đại như chúng ta hiểu ngày nay đã có mặt ở Trung Quốc từ thế kỉ III TCN, khoảng 1800 năm trước khi chúng xuất hiện ở Châu Âu. Nhà nước Trung Quốc không bị giới hạn bởi hệ thống pháp quyền và trách nhiệm giải trình nhằm kiểm soát quyền lực tối cao. Hoàng đế là Thiên mệnh, người định nghĩa ra luật pháp, và là cao nhất; trách nhiệm giải trình duy nhất trong hệ thống của Trung Quốc là đạo đức, các vị vua được dạy dỗ đạo đức để hành xử tốt đẹp với người bị trị. Đặc trưng của Trung Quốc là có một nhà nước rất mạnh. Nhưng nhà nước Trung Quốc cũng liên tục trải qua quá trình đấu tranh loại bỏ chủ nghĩa thân tộc để xây dựng nhà nước pháp quyền. (Viết về chính trị thì phải viết về Trung Quốc đầu tiên. Những trang viết về Trung Quốc cực kì cuốn hút).
Ấn Độ: Sự phát triển chính trị của Ấn Độ rất khác với Trung Quốc. Tôn giáo Bà La Môn phân cấp xã hội Ấn Độ thành nhiều giai tầng và nhốt chặt mỗi người trong một đẳng cấp đã được định nghĩa. Trong đó tầng lớp Bà La Môn đặt mình lên vị trí đứng đầu trong hệ thống xã hội, và pháp luật được tạo ra bởi các Bà La Môn với kiến thức về tín ngưỡng, chứ không phải các vị vua. Tôn giáo Bà La Môn cung cấp động lực cho các thực thể nhỏ tổ chức lại gắn kết với nhau lan rộng trong xã hội. Các đơn vị này thực chất chống lại nỗ lực của nhà nước nhằm thâm nhập và kiểm soát chúng, dẫn đến tình trạng một xã hội mạnh, nhưng nhà nước yếu kém. Do đó, không thể huy động sức mạnh của dân số trên quy mô lớn, khó giải quyết được các vấn đề chung của xã hội. Đây là điểm rất khác với Trung Quốc.
Nhà nước Islam giáo: Theo tác giả, tư tưởng của nhà tiên tri Muhammad rằng "con người phải trung thành với Thượng đế và lời của Thượng đế, chứ không phải bộ lạc của họ" chính là ý thức hệ quan trọng chống lại mô hình bộ lạc và cho phép tạo ra mô hình xã hội có phạm vi rộng hơn. Trong quá trình chuyển đổi từ xã hội kiểu bộ lạc sang cấp nhà nước, các nhà cầm quyền Ả Rập cũng có mô hình quân chủ tuyệt đối, hệ thống quản trị quan liêu tập trung và hệ tư tưởng tôn giáo nhấn mạnh sự phổ quát của con người dưới Thượng đế. Nhưng sự trung thành với chế độ bộ lạc đã chiến thắng những tư tưởng về ý thức hệ thuần khiết và nhà nước Islam giáo tiếp tục bị hủy hoại bởi các cuộc tranh đấu và thù địch dòng tộc.

Để khắc phục những điểm yếu của một nhà nước xây dựng trên nền tảng các bộ lạc, vào thế kỉ IX, hệ thống nô lệ quân sự được phát triển. Ban đầu là những người Turk nước ngoài bị bắt làm nô lệ cá nhân và được đào tạo thành những người lính (không thuộc bộ lạc nào); họ khỏe mạnh, được cải đạo sang Islam giáo, tràn đầy nhiệt huyết cho sự nghiệp Islam giáo và vượt trội so với các chủng tộc khác. Họ bị cấm không được hòa nhập với dân địa phương, tạo ra đẳng cấp quân sự tách biệt với xã hội địa phương có tính bộ lạc. Thể chế nô lệ quân sự này đã quyết định cho sự tồn tại của Islam giáo trong các thế kì tiếp theo, với 3 trung tâm quyền lực mới: Đế chế Ghaznavid (Afghanistan ngày nay), Vương quốc Mamluk của sultan Ai Cập, và Đế chế Ottoman. Trong đó 2 đế chế đầu sớm bị suy giảm vì chủ nghĩa thân tộc, chỉ có đế chế Ottoman đã hoàn thiện thể chế nô lệ quân sự để loại bỏ chủ nghĩa thân tộc trong gần 3 thế kỷ. Nhưng chế độ nô lệ quân sự là một giải pháp rất cực đoan, giai đoạn sau người Ả Rập và Ottoman đã bắt cóc các trẻ em, tách chúng khỏi gia đình để nuôi dưỡng sự trung thành với nhà nước chứ không phải với họ hàng của mình.

Trong cả 3 khu vực trên, các thể chế nhà nước được hình thành trực tiếp từ bộ lạc. Tất cả đều nỗ lực xóa bỏ chủ nghĩa thân tộc, nhưng thậm chí đến ngày nay, gia đình và thân tộc vẫn đóng vai trò rất mạnh mẽ ở các khu vực này.

Châu Âu: là nơi khác biệt với cả 3 khu vực trên. Xã hội Châu Âu sớm thoát khỏi chủ nghĩa thân tộc do sự tác động của Ki-tô giáo.

Theo tác giả, hôn nhân cận huyết, chế độ nhiều thê thiếp, vv. đều là chiến lược nhằm thừa kế tài sản, do đó các nhóm thân tộc đều có thể kiểm soát được tài sản từ thế hệ này sang thế hệ khác. Để ngăn chặn việc truyền lại tài sản cho con cháu, và mang lại lợi ích cho giáo hội công giáo bằng cách khuyến khích đóng góp đất đai và tài sản cho giáo hội, đặc biệt là từ những người không có người thừa kế, hôn nhân đồng tộc bị cấm, chế độ ngoại hôn được khuyến khích, phụ nữ có nhiều quyền với tài sản và thừa kế, vv. Việc này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi những nỗ lực của giáo hoàng Gregory I. Do đó, từ trước khi quá trình xây dựng nhà nước bắt đầu, xã hội châu Âu mang tính cá nhân hơn; vì vậy, kiến thiết nhà nước Châu Âu không phải đối mặt với các thể chế xã hội bám rễ.

Nhưng Châu Âu lại tồn tại giới quý tộc huyết thống bám rễ vốn tích lũy của cải, sức mạnh quân sự và vị thế pháp lý trong suốt thời kì phong kiến. Mối quan hệ phong kiến giữa các chư hầu là một khế ước tự nguyện đòi hỏi nghĩa vụ pháp lý của cả 2 bên (bên mạnh và bên yếu). Đây là những thể chế xã hội hùng mạnh, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra pháp quyền và chính phủ có trách nhiệm giải trình ở châu Âu, mà các khu vực khác không có được. Nước Anh và Thụy Điển là 2 hình mẫu về sự cân bằng giữa nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

Kết luận:

Tôi thấy rằng sự phát triển chính trị với mức độ ưu tiên giữa nhà nước - pháp quyền - giải trình như thế nào cho hợp lý nhất thì phụ thuộc vào trạng thái của đất nước đó, quan trọng nó là giải pháp tốt nhất cho mỗi quốc gia tại thời điểm hiện tại. Tất nhiên, những thể chế này sẽ cần điều chỉnh linh hoạt để tạo điều kiện cho sự phát triển tốt hơn của đất nước theo thời gian.

Đây chỉ là một bản tóm tắt rất ngắn của cá nhân, tôi nghĩ người quan tâm nên đọc đầy đủ cuốn sách.

Đọc tiếp Tập 2: TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ & SUY TÀN CHÍNH TRỊ

Trở lại trang chính

Page updated

Google Sites

Report abuse