Trí thông minh của máy móc
Một cách khá tự nhiên, hầu hết chúng ta thường cho rằng sáng tạo là đặc quyền của bộ não người. Nhưng nên nhớ rằng chính bộ não (phát minh tinh vi nhất từng hiện hữu từ trước tới nay) là sản phẩm của tiến hóa. Bởi thế có lẽ không có gì ngạc nhiên khi nỗ lực nhằm phát triển máy móc biết sáng tạo rất thường xuyên kết hợp với các kỹ thuật lập trình di truyền. Phương pháp lập trình di truyền trên thực tế cho phép thuật toán máy tính tự thiết kế chúng qua tiến trình chọn lọc tự nhiên kiểu Darwin: mã máy tính ban đầu được tạo ra ngẫu nhiên rồi được xáo trộn lặp đi lặp lại bằng kỹ thuật giống như sinh sản hữu tính. Khi một đột biến ngẫu nhiên xuất hiện sẽ giúp đưa tiến trình đó đi theo hướng hoàn toàn khác. Khi thuật toán mới tiến hóa nó phải trải qua thử thách thích nghi rồi từ đó hoặc nó sẽ sống sót hoặc sẽ bị loại bỏ.
Nhà khoa học máy tính John Koza lập luận rằng thuật toán di truyền có thể có lợi thế quan trọng so với thiết kế do con người vì nó không bị khống chế bởi các định kiến; nói cách khác khả năng nó suy nghĩ ra được ý tưởng ngoài khuôn khổ để giải quyết vấn đề có thể cao hơn khả năng của con người. Vì vậy năng lực sáng tạo có thể là thứ gì đó nằm trong khả năng của máy tính.
Một thí nghiệm tư duy (p. 234)
Hãy tưởng tượng Trái đất đột nhiên bị một giống người ngoài hành tinh kỳ lạ xâm lăng. Khi hàng ngàn sinh vật đó đổ ra từ chiếc phi thuyền khổng lồ, nhân loại mới hiểu rằng những vị khách không đến để chinh phục hay khai thác tài nguyên. Họ thậm chí không đến đây để lãnh đạo chúng ta mà hóa ra là để tìm việc làm.
Người ngoài hành tinh đó đã tiến hóa theo con đường khác biệt sâu sắc với con người Trái đất, mỗi cá nhân đều rất thông minh và có khả năng học tập ngôn ngữ, giải quyết vấn đề, thậm chí là sáng tạo. Tuy nhiên người ngoài hành tinh chỉ có một động cơ duy nhất và áp đảo hoàn toàn: họ chỉ thỏa mãn khi làm việc có ích. Người ngoài hành tinh không hề hứng thú với thời gian nhàn rỗi, giải trí hay theo đuổi tri thức chung chung. Họ không có khái niệm về gia đình hay không gian cá nhân, tài sản tư hữu, tiền bạc hay của cải; họ thậm chí thờ ơ với cả thức ăn. Người ngoài hành tinh sinh sản vô tính và đạt tới tuổi trưởng thành chỉ sau vài tháng. Họ không có nhu cầu thu hút bạn tình và trở thành cá nhân nổi bật. Người ngoài hành tinh chỉ phục vụ cho tổ của họ, động cơ của họ là làm việc.
Dần dần những người ngoài hành tinh hòa nhập vào xã hội và nền kinh tế của chúng ta. Họ hăng hái làm việc và không đòi lương bổng gì. Với họ, công việc chính là phần thưởng. Thật ra đó là phần thưởng duy nhất mà họ cảm nhận được. Chi phí duy nhất để họ làm việc là cung cấp cho họ một kiểu thức ăn hay nước uống nào đó.
Các doanh nghiệp đủ loại quy mô bắt đầu nhanh chóng đưa người ngoài hành tinh vào nắm giữ vai trò khác nhau. Họ bắt đầu với công việc có tính đều đặn trình độ thấp, nhưng rồi nhanh chóng thể hiện được năng lực đảm nhận những công việc phức tạp hơn. Dần dần, người ngoài hành tinh thay thế người lao động của người Trái Đất. Ngay cả các chủ doanh nghiệp ban đầu phản đối sử dụng người ngoài hành tinh cũng dần dần không còn lựa chọn nào khác khi đối thủ cạnh tranh đều đã chuyển đổi.
Với người Trái đất, tỷ lệ thất nghiệp bắt đầu tăng không ngừng; trong khi thu nhập cho những ai vẫn còn làm việc đứng yên và bắt đầu giảm khi cạnh tranh để có việc làm tăng lên. Nhiều tháng, rồi nhiều năm trôi qua, phúc lợi thất nghiệp cạn kiệt; lời kêu gọi chính phủ can thiệp chỉ đi vào bế tắc.
Dư luận ngày càng lo sợ về tương lai thị trường tiêu dùng phân hóa. Giai đoạn đầu, một số ít người chủ sở hữu trở nên cực kỳ giàu có khi lợi nhuận kinh doanh tăng lên do cắt giảm được chi phí lao động. Với những người còn lại, họ phải sống chật vật qua ngày khi ngày càng nhiều người thất nghiệp hay lo sợ sớm mất việc. Thắt lưng buộc bụng trở thành thói quen để sinh tồn.
Tuy nhiên sau đó không lâu, mức tăng lợi nhuận doanh nghiệp cấp tập rõ ràng là không bền vững. Lợi nhuận tăng thêm gần như hoàn toàn là từ cắt giảm chi phí lao động, doanh thu đi ngang và nhanh chóng giảm xuống. Người ngoài hành tinh tất nhiên không mua bán gì hết, còn người tiêu dùng Trái đất thì ngày càng từ chối hàng hóa không thật sự thiết yếu vì không có tiền để mua. Nhiều doanh nghiệp sản xuất hàng hóa và dịch vụ không thiết yếu bắt đầu sụp đổ. Tiết kiệm và tín dụng tiêu dùng cạn kiệt, nợ tăng lên, thu nhập từ thuế sụp đổ, nhu cầu phúc lợi xã hội tăng mạnh đe dọa chính quyền phá sản. Thật vậy, trước một cuộc khủng hoảng tài chính mới, ngay cả giới tinh hoa giàu có cũng cắt giảm tiêu dùng.
Hóa ra cuộc xâm lăng của người ngoài hành tinh không hề hiền hòa như thoạt tưởng.
Sự thay thế của máy móc trí tuệ
Tác giả đưa ra câu chuyện trên nhằm phản ánh kịch bản và kết cục theo lý thuyết của quá trình tự động hóa không ngừng nghỉ. Thật vậy, công nghệ thông tin là công nghệ đa dụng và có năng lực nhận thức. Vì vậy hầu hết nghề nghiệp ở mức độ nào đó về cơ bản là đều đặn và khả đoán thì sẽ sớm bị thay thế bởi máy móc. Ngoài ra, những công việc đòi hỏi kỹ năng cao và sự sáng tạo cũng đang dần bị soán ngôi bởi sự phát triển của trí tuệ máy tính.
Trong cuốn sách, tác giả có đưa ra rất nhiều dữ liệu phân tích cho thấy tác động của tự động hóa lên rất nhiều ngành nghề như: nghề văn phòng, dịch vụ đồ ăn nhanh, lái xe, y tế, vv. Các phân tích này hầu như trong phạm vi dữ liệu của nước Mỹ, nhưng cũng đáng để xem xét và hình dung ra kịch bản đối với các nước còn lại.
Cuộc cách mạng công nghệ lần này rất khác với các cuộc cách mạng trước đó. Mà theo nhà vật lý Hawking và nhiều nhà khoa học khác đã nhận định là "sẽ là biến cố lớn nhất trong lịch sử nhân loại"; hay như theo lời của Ray Kurzweil thì nó sẽ "xé tan kết cấu lịch sử" và dẫn tới biến cố "Điểm kì dị công nghệ". Cố gắng dự báo tương lai sau điểm kì dị cũng sẽ giống như các nhà thiên văn học tìm cách nhìn vào bên trong lỗ đen.
Cuốn sách này viết năm 2015, đến nay 2026, sự tiến hóa của công nghệ và ảnh hưởng đến xã hội cơ bản đều đang được khuếch đại nhanh chóng; thậm chí một số điểm mà tác giả cho là không thể sớm xảy ra thì nay đã cận kề.
Nhìn về tương lai
Lịch sử đã cho thấy loài người chưa bao giờ từ chối tiếp thu công nghệ, nên AI và các công nghệ khác sẽ là tất yếu.
Nếu Brett King và Richard Petty đề xuất Chủ nghĩa xã hội công nghệ cho loài người: là một xã hội trở nên tự động hóa cao độ, hầu hết sức lao động của con người đều được thay thế. Tiến bộ xã hội sẽ giúp cho nhà ở, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và các dịch vụ cơ bản trở nên phổ biến và có chi phí thấp. Chủ nghĩa tư bản sẽ được tái thiết kế để hướng tới sự bền vững lâu dài, bình đẳng và sự tiến bộ của nhân loại nói chung. Các nỗ lực làm giảm thiểu biến đổi khí hậu mang lại sự hợp tác kinh tế toàn cầu kéo dài hàng thế kỉ.
Thì trong cuốn sách này, có đề cập đến một tư duy rất hay, đó là "phát minh ra công cụ bổ sung, thay vì thay thế, lao động" và "thay thế tư duy tiết kiệm lao động và tự động hóa bằng tư duy người làm ra và người sáng tạo". Như vậy, chúng ta có thể xây dựng hệ thống trong đó được thiết kế để giúp con người vẫn còn làm việc. Để hệ thống này có sức cạnh tranh về mặt kinh tế, một trong hai điều sau phải đúng: (1) hoặc là nó rẻ hơn đáng kể để bù đắp cho chi phí lao động tăng lên; (2) hoặc là nó phải cho ra kết quả ưu việt hơn, mang tới giá trị lớn hơn cho khách hàng và cuối cùng tạo ra đủ thu nhập tăng thêm để khiến chi phí tăng thêm là khoản đầu tư duy lý.
Mặc dù khó khăn, nhưng tôi nghĩ đây là giải pháp thích hợp hướng đến lợi ích của con người, và không đánh mất cơ hội tận dụng công nghệ. Lãnh đạo, chuyên gia phải là người có vai trò đưa ra các thiết kế đó cho lĩnh vực, ngành nghề, doanh nghiệp, xã hội của mình.
Cuối cùng, cũng giống như nhìn nhận của tác giả cuốn Chủ nghĩa xã hội công nghệ, Martin cũng nhận định rằng: Tiến trình lan rộng tự động hóa cơ bản được thúc đẩy bởi chủ nghĩa tư bản. Vì vậy, chỉ kêu gọi sự thay đổi của giới kĩ sư, thiết kế sẽ không đủ để thay đổi, mà cần phải thay đổi những động lực cơ bản cố hữu của nền kinh tế thị trường. (Chính là ý "Chủ nghĩa tư bản sẽ được tái thiết kế để hướng tới sự bền vững lâu dài, bình đẳng và sự tiến bộ của nhân loại nói chung").
Lời kết: Ngay cả trời xanh cũng không còn là giới hạn
Thật ra khi đọc quyển sách này tôi thấy vấn đề đúng là cấp bách, nhưng tôi không có cảm giác bi quan. Thực tế chúng ta đã thắng trong tất cả các thách thức đã xảy trong quá khứ (tất nhiên cũng nhận được bài học sáng mắt ra). Thách thức lần này có thể lớn và tính rủi ro cao hơn nhiều, nhưng nên nhớ chính chúng ta đã tiến hóa và khôn hơn rất nhiều sau những lần ngu dại trước kia.
Trước những nỗi băn khoăn, tự nhiên lại cảm thấy cần hi vọng, lãng mạn một chút. Tôi nhớ đến một đoạn trong cuốn sách LIFE 3.0 của nhà vật lý Max Tegmark như sau: "Đối với tôi, phát kiến khoa học tạo cảm hứng nhất cho đến nay là chúng ta đã đánh giá cực kỳ thấp tiềm năng tương lai của sự sống. Chúng ta không cần giới hạn những ước mơ, khát vọng trong chưa đầy một thế kỷ để cho bệnh tật, đói nghèo và sự hoang mang bào mòn. Thay vào đó, nhờ công nghệ, sự sống sẽ có thể nở rộ hàng tỷ năm, không chỉ trong hệ Mặt trời mà còn trên vũ trụ rộng lớn hơn và hứng khởi hơn nhiều so với những gì tổ tiên ta tưởng tượng. Ngay cả trời xanh cũng không còn là giới hạn. Đây là tin đáng mừng đối với một loài vốn ưa việc việc phá vỡ các giới hạn qua nhiều thời đại.
